Lezing Christophe Brochard – Orchideeën – 02-02-2018

februari 4, 2018 Theo de la Ruelle

Op zoek naar de zeldzaamste plantensoort op aarde

We hadden het kunnen weten toen we hem vorig jaar nogmaals uitnodigden voor een lezing: met Christophe Brochard haal je een begenadigd spreker binnen met een enorme schat aan kennis. Maar, zoals Christophe zelf in al zijn bescheidenheid en met zijn onvervalste Franse tongval aangeeft: “Ik weet maar een fractie over dit onderwerp”, terwijl iedereen hem met open mond en volle aandacht beluistert. Of het nu gaat over libellen en hun larven zoals in 2017 of over orchideeën zoals nu, Christophe is in ieder geval een bovengemiddelde kenner. En hij weet iedereen met zijn verhalen te boeien, zo ook de bijna dertig aanwezigen in Tonegido op deze avond.

 

Een paar honderd dia’s

Christophe kan voor zijn lezingen over orchideeën putten uit een enorme collectie zelfgemaakte foto’s. Aan de hand van deze foto’s leidde hij ons op deze avond door de wonderbaarlijke wereld van een van de grootste plantenfamilies ter wereld. Met 28 000 wilde soorten en 100 000 gecultiveerde soorten een respectabele familie. Op het Europese continent komen er zo’n 600 soorten in het wild voor. Het is ook al een hele oude familie, want Theophrastus, leerling van Aristoteles, die leefde rond 300 voor onze jaartelling, beschreef de orchidee al in zijn Historia Plantarum. De allereerste flora ter wereld. Het was ook Theophrastus die de naam Orchis verzon voor deze familie. Genoemd naar het Griekse woord “orchis” wat teelbal betekent. Blijkbaar zag hij overeenkomsten tussen de twee wortelknolletjes van de orchidee en testikels.

 

Alle soorten en maten

Orchideeën zijn er in allerlei soorten en maten, maar vooral ook kleurvariëteiten. Van luttele centimeters groot tot meer dan een halve meter. Van prachtig gekleurde, zoals we ze ook kennen van de vensterbanken, tot bleke parasitaire soorten zoals het vogelnestje en de spookorchis, want die hebben geen bladgroen nodig. Orchideeën kennen daarnaast heel veel ondersoorten, maar kunnen ook nog eens goed hybridiseren. Waarbij er dus op natuurlijke wijze kruisingen ontstaan die de kenmerken van beide “ouderplanten” bezitten. Uit sommige van deze hybriden komen soms ook nieuwe stabiele soorten voort, die vaak nog niet beschreven zijn en dus ook nog geen naam hebben. Maar een ding hebben al die soorten orchideeën wel gemeen: hun bloemen zijn opgebouwd uit drie kelkbladen en drie kroonbladen. Dat onderscheidt ze duidelijk van andere plantensoorten. En je vindt ze voornamelijk op schrale grond.

 

14 soorten in Noord-Nederland

In Noord-Nederland zijn er tot nu toe 14 soorten orchideeën ontdekt. Op een paar na allen zeldzaam tot zeer zeldzaam. De algemene soorten zijn de brede orchis (Dactylorhiza majalis), de rietorchis (Dactylorhiza praetermissa) en de brede wespenorchis (Epipactis helleborine).Christophe liet ze allemaal de revue passeren, ook de zeer zeldzame. Met als pièce de résistance uiteraard zijn ontdekking van de purperrode orchis (Dactylorhiza purpurella, zie foto hiernaast) in juli 2017 in het Lauwersmeergebied. Een soort die alleen bekend was op Schiermonnikoog en door Brochard voor het eerst op het vasteland ontdekt werd. Al deze soorten staan overigens ook in het mooie boekje “Orchideeen in Noord-Nederland” van Hans Dekker.

 

Vindplaatsen geheim

Wie op websites als waarneming.nl zoekt naar orchideeën, zal al snel ontdekken dat de vindplaatsen allemaal vervaagd zijn. Zoals hierboven al geschreven zijn veel soorten zeldzaam of zeer zeldzaam. Door afname van geschikte habitats worden sommigen ook ernstig bedreigd. Orchideeen zijn verder ook bijzonder gewild bij “verzamelaars”, vaak niet wetende dat het tere plantje in de achtertuin of in een potje met potgrond op de vensterbank zeer vermoedelijk niet zal gedijen. Maar Christophe noemde ook een andere reden waarom de vindplaatsen geheim blijven: “Als je één orchidee gevonden hebt, heb je er vaak al honderd vertrapt.” Sommige soorten zijn immers zo klein dat je zo een paar onder je maat 42 hebt.

 

Geen hotels

Na de pauze nam Christophe ons mee op een rondreis door Europa langs allerlei soorten in bijzondere standplaatsen. Waaronder een aantal endemische soorten, dat zijn soorten die uitsluitend in bepaalde gebiedjes voorkomen. Foto’s van vele bijzondere en prachtige orchideeën passeerden het scherm en de wetenschappelijke namen vlogen ons als toehoorders om de oren. Via Duitsland, Oostenrijk, Corfu kwamen we bij de Franse Atlantische kust, waar Christophe geboren en getogen is. Daar wist hij, door ontdekken van een zeer zeldzame orchideeënsoort, een kustgebied te behoeden voor ontwikkeling door projectontwikkelaars die er hotels uit de grond wilden stampen. De bescherming van dat gebied gaat zo ver dat daar in de komende decennia nooit iets gebouwd mag worden ter bescherming van deze biotoop. Het is hem overigens niet geheel in dank afgenomen.

 

Ophrys philippi

En dan op zoek naar dat ene plantje, de zeldzaamste soort ter wereld. Daarvoor nam hij ons mee naar het zuidoosten van Frankrijk waar in de bossen op de heuvels net boven Toulon een kleine maar prachtige orchidee voorkomt. De Orphys philippi, een soort die alleen op een paar plaatsen in deze omgeving voorkomt. Er is dan ook geen Nederlandse naam voor. Het plantje is voor het eerst beschreven in 1859 en is vernoemd naar de Franse botanist M.Y. Philippe. Nog specialer aan dit plantje is dat het na 1912 niet meer werd gevonden en uitgestorven leek te zijn. Pas in 2000 is het weer ontdekt in hetzelfde gebied. 

 

Met de Orphys philippi was Christophe Brochard door zijn rijke verzameling dia’s heen. In ieder geval voor deze avond. Maar hij zou er nog zo een paar kunnen vullen. Wellicht een volgende keer.